> For the complete documentation index, see [llms.txt](https://wiki.skylix.pl/llms.txt). Markdown versions of documentation pages are available by appending `.md` to page URLs; this page is available as [Markdown](https://wiki.skylix.pl/vps/komendy-do-ssh.md). # Komendy do ssh Komendy do serwera vps ## Podstawowe polecenia Zbiór komend przydatnych po zalogowaniu się na serwer przez SSH. ### Zarządzanie użytkownikami Dodanie nowego **konta** (system prosi o hasło, resztę pól możesz pominąć klawiszem **Enter**): ```bash adduser nazwa_uzytkownika ``` Zmiana **hasła** ```bash passwd nazwa_uzytkownika ``` Dodanie **użytkownika** do grupy: ```bash usermod -aG nazwa_grupy nazwa_uzytkownika ``` Lista wszystkich **grup** danego **użytkownika**: ```bash getent group groups nazwa_uzytkownika ``` Nadanie uprawnień **administratora** (grupa `sudo` na **Debianie/Ubuntu**): ```bash usermod -aG sudo nazwa_uzytkownika ``` **Usunięcie** konta (z katalogiem **domowym**): ```bash deluser --remove-home nazwa_uzytkownika ``` Przełączenie na inne **konto** i sprawdzenie, kim jesteś: ```bash su nazwa_uzytkownika whoami ``` Wykonanie **pojedynczego** polecenia z uprawnieniami roota: ```bash sudo polecenie ``` ### Praca z plikami i katalogami {% hint style="info" %} Katalogi domowe użytkowników znajdują się w `/home` . {% endhint %}
CelPolecenie
Utworzenie katalogumkdir nazwa_katalogu
Utworzenie katalogów zagnieżdżonychmkdir -p a/b/c
Aktualna ścieżkapwd
Przejście do katalogucd /sciezka/do/katalogu
Powrót do katalogu domowegocd ~
Krok wyżejcd ..
Lista plików (z ukrytymi)ls -a
Lista ze szczegółami (prawa, rozmiar, data)ls -lah
Utworzenie pustego plikutouch plik.txt
Wyświetlenie zawartości plikucat plik.txt
Podgląd końca pliku na żywotail -f plik.log
Kopiowanie plikucp plik.txt kopia.txt
Kopiowanie katalogucp -r katalog katalog_kopia
Przenoszenie / zmiana nazwymv stara_nazwa nowa_nazwa
Usunięce plikurm plik.txt
Usunięcie katalogu z zawartościąrm -r /sciezka/do/katalogu
Szukanie pliku po nazwiefind / -name "plik.txt"
Szukanie tekstu w plikachgrep -r "szukany tekst" /sciezka
{% hint style="warning" %} `rm -r` kasuje wszystko bez **pytania** i bez kosza. Przed wciśnięciem **Enter** sprawdź ścieżkę. {% endhint %} ### Edycja plików Najprostszy edytor w terminalu to `nano`: ```bash nano plik.txt ``` | Skrót | Działanie | | ------------------- | -------------------------- | | Ctrl + O, Enter | Zapis pliku | | Ctrl + X | Wyjście z edytora | | Ctrl + W | Wyszukiwanie tekstu | | Ctrl + K / Ctrl + U | Wycięcie / wklejenie linii | ### Uprawnienia do plików Właściciel i grupa pliku: ```bash chown uzytkownik:grupa plik.txt chown -R uzytkownik:grupa katalog ``` Prawa dostępu (r = odczyt 4, w = zapis 2, x = wykonanie 1): ```bash chmod 644 plik.txt chmod 755 skrypt.sh chmod +x skrypt.sh ``` ### Usługi systemowe (systemctl) ```bash systemctl status nazwa_uslugi # stan usługi systemctl start nazwa_uslugi # uruchomienie systemctl stop nazwa_uslugi # zatrzymanie systemctl restart nazwa_uslugi # restart systemctl enable nazwa_uslugi # autostart po restarcie serwera systemctl disable nazwa_uslugi # wyłączenie autostartu journalctl -u nazwa_uslugi -n 50 # ostatnie 50 linii logów usługi ``` ### Aktualizacje i pakiety (Debian / Ubuntu) ```bash apt update # odświeżenie listy pakietów apt upgrade # aktualizacja zainstalowanych pakietów apt install nazwa_pakietu # instalacja apt remove nazwa_pakietu # usunięcie ``` ### Sieć ```bash ip a # adresy IP interfejsów ping 1.1.1.1 # test połączenia (Ctrl + C kończy) ss -tulpn # otwarte porty i procesy, które ich używają curl -I https://adres # nagłówki odpowiedzi strony ``` ### Diagnostyka i monitoring ```bash df -h # wolne miejsce na dyskach du -sh * # rozmiar plików i katalogów w bieżącej lokalizacji free -m # użycie pamięci RAM uptime # czas pracy serwera i obciążenie top # aktywne procesy w czasie rzeczywistym ps aux # lista wszystkich procesów kill PID # zatrzymanie procesu o podanym numerze PID kill -9 PID # wymuszone zatrzymanie, gdy proces nie reaguje ``` ### Przydatne w terminalu
Skrót / polecenieDziałanie
TabAutouzupełnianie nazw plików i poleceń
↑ / ↓Przeglądanie historii poleceń
Ctrl + CPrzerwanie działającego polecenia
Ctrl + L lub clearWyczyszczenie ekranu
historyLista wcześniej wpisanych poleceń
man polecenieInstrukcja danego polecenia (wyjście: q)
polecenie --helpKrótka pomoc do polecenia
rebootRestart serwera
### Dobrze wiedzieć * Podczas wpisywania hasła w terminalu nie widać żadnych znaków, nawet gwiazdek. To normalne zachowanie. * Nazwa użytkownika nie powinna zawierać spacji, polskich znaków ani znaków specjalnych. * Polecenia na katalogach działają względem bieżącej lokalizacji, więc albo wejdź do katalogu przez `cd`, albo podaj pełną ścieżkę. * Linux rozróżnia wielkość liter: `Plik.txt` i `plik.txt` to dwa różne pliki. * Nazwy plików ze spacjami wpisuj w cudzysłowie (`cat "moj plik.txt"`) albo ze znakiem `\` przed spacją. * Pliki zaczynające się od kropki (np. `.bashrc`) są ukryte i widoczne dopiero po `ls -a`. * Na co dzień pracuj na zwykłym koncie z `sudo`, a nie bezpośrednio jako `root`. Jedna literówka na koncie roota może uszkodzić system. * Nie ma cofania usunięcia: po `rm` pliku nie odzyskasz z kosza. Przed ważnymi zmianami zrób kopię (`cp plik plik.bak`). * Przed edycją plików konfiguracyjnych (np. `/etc/ssh/sshd_config`) zrób ich kopię i po zmianie sprawdź, czy usługa dalej działa. Przy zmianach SSH zostaw otwartą drugą sesję, żeby się nie odciąć od serwera. * Polecenia `apt` działają na Debianie i Ubuntu. Na innych dystrybucjach (np. AlmaLinux, Rocky) używa się `dnf` lub `yum`. * Długie polecenie możesz przerwać przez `Ctrl + C`, a jeśli terminal się „zawiesił” po `Ctrl + S`, odblokuje go `Ctrl + Q`. * Wynik polecenia możesz przekazać do kolejnego znakiem `|`, np. `ls -lah | grep txt`, albo zapisać do pliku przez `>`, np. `df -h > dysk.txt`. ## Zaawansowane polecenia Zbiór poleceń dla osób, które znają już podstawy i chcą sprawniej administrować serwerem. {% hint style="info" %} Przykłady zakładają Debiana lub Ubuntu. Przy innych dystrybucjach mogą różnić się nazwy pakietów i menedżer pakietów. {% endhint %} ### Potoki i przekierowania
SkładniaDziałanie
polecenie1 | polecenie2Wynik pierwszego trafia na wejście drugiego
polecenie > plikZapis wyniku do pliku (nadpisuje)
polecenie >> plikDopisanie wyniku na końcu pliku
polecenie 2> bledy.logZapis samych błędów do pliku
polecenie > all.log 2>&1Wynik i błędy do jednego pliku
polecenie1 && polecenie2Drugie polecenie tylko, gdy pierwsze się powiodło
polecenie1 || polecenie2Drugie polecenie tylko, gdy pierwsze się nie powiodło
polecenie &Uruchomienie w tle
polecenie | tee plikWynik na ekran i jednocześnie do pliku
```bash ps aux | grep nginx | grep -v grep df -h | sort -k5 -hr | head ``` ### Przeszukiwanie i przetwarzanie tekstu #### grep ```bash grep -rn "error" /var/log/ # szukanie rekurencyjne z numerami linii grep -i "warning" plik.log # ignorowanie wielkości liter grep -v "debug" plik.log # linie, które NIE zawierają frazy grep -E "error|fail|critical" plik # wyrażenie regularne (kilka fraz) grep -c "404" access.log # liczba pasujących linii grep -B2 -A2 "error" plik.log # 2 linie przed i po dopasowaniu ``` #### awk, sed, cut, sort, uniq ```bash awk '{print $1}' access.log # pierwsza kolumna każdej linii awk -F: '{print $1}' /etc/passwd # kolumna z własnym separatorem awk '{sum+=$3} END {print sum}' dane.txt # suma trzeciej kolumny sed 's/stare/nowe/g' plik.txt # podmiana (podgląd, bez zapisu) sed -i 's/stare/nowe/g' plik.txt # podmiana z zapisem do pliku sed -i.bak 's/stare/nowe/g' plik.txt # j.w., z kopią .bak sed -n '10,20p' plik.txt # tylko linie 10-20 cut -d: -f1,3 /etc/passwd # wybór kolumn sort plik.txt | uniq -c | sort -nr | head # ranking najczęstszych linii ``` Przykład: 10 adresów IP z największą liczbą żądań w logu serwera WWW: ```bash awk '{print $1}' /var/log/nginx/access.log | sort | uniq -c | sort -nr | head -10 ``` ### Zaawansowane wyszukiwanie plików ```bash find /var/www -type f -name "*.php" # pliki po nazwie find / -type f -size +500M 2>/dev/null # pliki większe niż 500 MB find /var/log -type f -mtime +30 # starsze niż 30 dni find /home -user jan # pliki należące do użytkownika find . -type f -perm 777 # pliki z prawami 777 find /tmp -type f -mtime +7 -delete # usunięcie starych plików find . -name "*.log" -exec gzip {} \; # wykonanie polecenia na każdym wyniku find . -name "*.txt" | xargs grep "fraza" # przekazanie wyników do innego polecenia ``` {% hint style="danger" %} Opcji `-delete` oraz `-exec rm` używaj dopiero po sprawdzeniu, co zwraca samo `find` bez nich. {% endhint %} ### Archiwa i kopie zapasowe #### tar ```bash tar -czvf backup.tar.gz /sciezka/do/katalogu # utworzenie archiwum tar -xzvf backup.tar.gz # rozpakowanie tar -xzvf backup.tar.gz -C /docelowy/katalog # rozpakowanie w wybranym miejscu tar -tzvf backup.tar.gz # podgląd zawartości bez rozpakowywania ``` #### rsync i scp ```bash rsync -avz --progress /zrodlo/ uzytkownik@host:/cel/ # synchronizacja przez SSH rsync -avz --delete /zrodlo/ /cel/ # lustro (usuwa nadmiarowe pliki w celu) rsync -avzn /zrodlo/ /cel/ # tryb próbny (-n), nic nie zmienia scp plik.txt uzytkownik@host:/sciezka/ # wysłanie pliku scp uzytkownik@host:/sciezka/plik.txt . # pobranie pliku scp -P 2222 -r katalog uzytkownik@host:/sciezka/ # inny port SSH, cały katalog ``` #### Bazy danych (przykłady) ```bash mysqldump -u root -p nazwa_bazy > baza.sql # zrzut MySQL / MariaDB mysql -u root -p nazwa_bazy < baza.sql # import zrzutu pg_dump -U uzytkownik nazwa_bazy > baza.sql # zrzut PostgreSQL ``` ### SSH: klucze, tunele, konfiguracja ```bash ssh-keygen -t ed25519 -C "opis" # generowanie pary kluczy ssh-copy-id uzytkownik@host # wgranie klucza publicznego na serwer ssh -p 2222 uzytkownik@host # połączenie na innym porcie ssh -i ~/.ssh/moj_klucz uzytkownik@host # wskazanie klucza prywatnego ``` Tunel lokalny (port 8080 na Twoim komputerze prowadzi do portu 80 serwera): ```bash ssh -L 8080:localhost:80 uzytkownik@host ``` Plik `~/.ssh/config` pozwala skrócić połączenie do `ssh moj-serwer`: {% code title="\~/.ssh/config" %} ``` Host moj-serwer HostName 203.0.113.10 User jan Port 2222 IdentityFile ~/.ssh/moj_klucz ``` {% endcode %} Zalecane ustawienia w `/etc/ssh/sshd_config` po dodaniu klucza: {% code title="/etc/ssh/sshd\_config" %} ``` PasswordAuthentication no PermitRootLogin no ``` {% endcode %} ```bash sshd -t # test poprawności konfiguracji systemctl restart ssh # zastosowanie zmian (na niektórych systemach: sshd) ``` {% hint style="warning" %} Przed wyłączeniem logowania hasłem sprawdź, czy logowanie kluczem działa, i zostaw otwartą drugą sesję SSH. Inaczej możesz stracić dostęp do serwera. {% endhint %} ### Sesje w tle: tmux i screen Dzięki nim proces działa dalej po zamknięciu połączenia SSH. ```bash tmux new -s nazwa # nowa sesja tmux ls # lista sesji tmux attach -t nazwa # powrót do sesji tmux kill-session -t nazwa # zamknięcie sesji ``` | Skrót w tmux | Działanie | | ----------------------------- | ---------------------------------------- | | `Ctrl + B`, potem `D` | Odłączenie od sesji (sesja dalej działa) | | `Ctrl + B`, potem `C` | Nowe okno | | `Ctrl + B`, potem `N` / `P` | Następne / poprzednie okno | | `Ctrl + B`, potem `%` lub `"` | Podział okna pionowo / poziomo | Alternatywnie dla pojedynczego polecenia: `nohup polecenie > wynik.log 2>&1 &` ### Zadania cykliczne (cron) ```bash crontab -e # edycja zadań bieżącego użytkownika crontab -l # lista zadań ``` Format wpisu: `minuta godzina dzień_miesiąca miesiąc dzień_tygodnia polecenie` ``` 0 3 * * * /home/jan/backup.sh # codziennie o 3:00 */15 * * * * /home/jan/sprawdz.sh # co 15 minut 0 4 * * 1 apt update && apt -y upgrade # w poniedziałki o 4:00 @reboot /home/jan/start.sh # po każdym uruchomieniu serwera ``` {% hint style="info" %} W crontabie używaj pełnych ścieżek do poleceń i plików, bo cron ma uboższe środowisko niż zwykła sesja SSH. Wynik zadania możesz zapisać do logu: `... >> /var/log/zadanie.log 2>&1` {% endhint %} ### Własna usługa systemd {% code title="/etc/systemd/system/moja-aplikacja.service" %} ```ini [Unit] Description=Moja aplikacja After=network.target [Service] User=jan WorkingDirectory=/home/jan/aplikacja ExecStart=/usr/bin/node /home/jan/aplikacja/index.js Restart=on-failure RestartSec=5 [Install] WantedBy=multi-user.target ``` {% endcode %} ```bash systemctl daemon-reload # wczytanie nowego pliku usługi systemctl enable --now moja-aplikacja # włączenie autostartu i uruchomienie systemctl status moja-aplikacja systemctl list-units --type=service --state=failed # usługi, które się wywaliły systemctl list-timers # aktywne timery (alternatywa dla crona) ``` ### Logi (journalctl) ```bash journalctl -u nazwa_uslugi -f # logi usługi na żywo journalctl -u nazwa_uslugi --since "1 hour ago" journalctl -p err -b # błędy od ostatniego uruchomienia systemu journalctl --since "2026-01-01" --until "2026-01-02" journalctl --disk-usage # ile miejsca zajmują logi journalctl --vacuum-time=14d # usunięcie logów starszych niż 14 dni dmesg -T | tail -50 # komunikaty jądra (sprzęt, dyski, OOM) last -n 20 # ostatnie logowania lastb | head # nieudane próby logowania (root) ``` ### Procesy i wydajność ```bash htop # interaktywny podgląd procesów (apt install htop) ps aux --sort=-%mem | head # procesy zużywające najwięcej RAM ps aux --sort=-%cpu | head # procesy zużywające najwięcej CPU pgrep -a nginx # PID-y procesów po nazwie pkill nazwa_procesu # zatrzymanie procesów po nazwie nice -n 10 polecenie # uruchomienie z niższym priorytetem renice 10 -p PID # zmiana priorytetu działającego procesu lsof -i :80 # który proces używa portu 80 lsof +D /sciezka # które procesy trzymają otwarte pliki w katalogu strace -p PID # podgląd wywołań systemowych procesu (diagnostyka) vmstat 1 5 # statystyki pamięci, CPU i I/O (5 próbek co sekundę) iostat -x 1 3 # obciążenie dysków (pakiet sysstat) uptime # load average ``` ### Dyski i systemy plików ```bash lsblk # drzewo dysków i partycji lsblk -f # j.w., z typem systemu plików i UUID blkid # UUID i typy partycji mount /dev/sdb1 /mnt/dysk # zamontowanie partycji umount /mnt/dysk # odmontowanie du -h --max-depth=1 / 2>/dev/null | sort -hr | head # co zajmuje najwięcej miejsca df -i # zajęte i-węzły (miejsce może się kończyć mimo wolnych GB) ``` Stałe montowanie dysku wymaga wpisu w `/etc/fstab`: {% code title="/etc/fstab" %} ``` UUID=xxxxxxxx-xxxx-xxxx-xxxx-xxxxxxxxxxxx /mnt/dysk ext4 defaults,nofail 0 2 ``` {% endcode %} ```bash mount -a # test wpisów fstab bez restartu ``` {% hint style="danger" %} Błędny wpis w `/etc/fstab` może uniemożliwić start systemu. Dodawaj opcję `nofail` dla dysków dodatkowych i zawsze testuj przez `mount -a`. {% endhint %} #### Plik wymiany (swap) ```bash fallocate -l 2G /swapfile chmod 600 /swapfile mkswap /swapfile swapon /swapfile swapon --show ``` Aby swap działał po restarcie, dodaj do `/etc/fstab` linię: `/swapfile none swap sw 0 0` ### Sieć i diagnostyka połączeń ```bash ip a # adresy IP ip r # tablica routingu ss -tulpn # nasłuchujące porty i procesy ss -s # podsumowanie połączeń ping -c 4 1.1.1.1 # 4 pingi traceroute adres # trasa pakietów (lub: mtr adres) dig domena.pl # zapytanie DNS dig +short A domena.pl # sam adres IP dig MX domena.pl # rekordy pocztowe curl -I https://adres # nagłówki odpowiedzi curl -o /dev/null -s -w "%{http_code} %{time_total}s\n" https://adres # kod i czas odpowiedzi wget -c https://adres/plik # pobieranie z wznawianiem tcpdump -i eth0 port 80 # podgląd ruchu na porcie 80 (root) nc -zv host 22 # test, czy port jest otwarty ``` ### Zapora i zabezpieczenia #### UFW ```bash ufw status verbose ufw default deny incoming ufw default allow outgoing ufw allow 22/tcp # SSH ufw allow 80,443/tcp # WWW ufw allow from 203.0.113.5 to any port 3306 # dostęp do bazy tylko z jednego IP ufw delete allow 80/tcp # usunięcie reguły ufw enable ``` {% hint style="danger" %} Przed `ufw enable` upewnij się, że port SSH jest dozwolony (`ufw allow 22/tcp` lub Twój własny port). W przeciwnym razie odetniesz się od serwera. {% endhint %} #### Fail2ban ```bash apt install fail2ban fail2ban-client status # lista aktywnych "więzień" fail2ban-client status sshd # zablokowane adresy dla SSH fail2ban-client set sshd unbanip 203.0.113.5 # odblokowanie adresu ``` Własne ustawienia trzymaj w `/etc/fail2ban/jail.local`, a nie w pliku `jail.conf`, bo ten nadpisują aktualizacje. ### Podstawy skryptów Bash {% code title="backup.sh" %} ```bash #!/bin/bash set -euo pipefail KATALOG="/var/www" CEL="/backup" DATA=$(date +%F_%H-%M) mkdir -p "$CEL" tar -czf "$CEL/www_$DATA.tar.gz" "$KATALOG" # usunięcie kopii starszych niż 14 dni find "$CEL" -name "www_*.tar.gz" -mtime +14 -delete echo "Kopia wykonana: $DATA" ``` {% endcode %} ```bash chmod +x backup.sh ./backup.sh ```
ElementZnaczenie
#!/bin/bashWskazuje, jakim interpreterem uruchomić skrypt
set -euo pipefailPrzerywa skrypt przy błędzie, braku zmiennej lub błędzie w potoku
ZMIENNA="wartosc"Przypisanie zmiennej (bez spacji wokół =)
$(polecenie)Podstawienie wyniku polecenia
"$ZMIENNA"Użycie zmiennej (zawsze w cudzysłowie)
$1, $2Argumenty przekazane do skryptu
$?Kod wyjścia ostatniego polecenia (0 = sukces)
Pętla i warunek: ```bash for plik in *.log; do echo "Przetwarzam $plik" done if [ -f /etc/nginx/nginx.conf ]; then echo "Nginx jest zainstalowany" fi ``` ### Zmienne środowiskowe i aliasy ```bash env # wszystkie zmienne środowiskowe echo $PATH # ścieżki przeszukiwane przy uruchamianiu poleceń export ZMIENNA="wartosc" # ustawienie zmiennej do końca sesji alias ll='ls -lah' # skrót polecenia do końca sesji ``` Aby aliasy i zmienne były stałe, dopisz je do `~/.bashrc`, a następnie wykonaj `source ~/.bashrc`. ### Dobrze wiedzieć * Przed każdą destrukcyjną operacją (`rm -r`, `find -delete`, `rsync --delete`, `dd`, `mkfs`) wykonaj ją najpierw w trybie próbnym lub podejrzyj, czego dotyczy. * `dd` i `mkfs` nadpisują dane na wskazanym urządzeniu bez pytania. Pomyłka w nazwie dysku (`/dev/sda` zamiast `/dev/sdb`) oznacza utratę danych, więc sprawdź ją przez `lsblk`. * Kopia zapasowa, której nigdy nie próbowałeś odtworzyć, to nie jest pewna kopia. Okresowo testuj odtwarzanie. * Trzymaj kopie poza serwerem, na którym działa usługa. Kopia na tym samym dysku nie chroni przed awarią dysku. * Przy zmianach w SSH, zaporze i `/etc/fstab` zawsze zostaw otwartą drugą sesję i przetestuj zmianę, zanim zamkniesz pierwszą. * `kill -9` (SIGKILL) nie daje procesowi szansy na zapisanie danych. Najpierw użyj zwykłego `kill`, a `-9` zostaw na ostateczność. * Gdy dysk jest „pełny” mimo wolnego miejsca w `df -h`, sprawdź `df -i` (brak i-węzłów) oraz `lsof | grep deleted` (usunięte pliki wciąż trzymane przez procesy). * Gdy proces nagle znika, sprawdź `dmesg -T | grep -i "out of memory"`. Jądro mogło go zatrzymać z powodu braku RAM-u (OOM killer). * Polecenia wpisane przez `sudo` zapisują się w `/var/log/auth.log`, a historia powłoki w `~/.bash_history`. Nie wpisuj haseł jako argumentów poleceń, bo zostaną w historii. * Zamiast edytować `/etc/sudoers` zwykłym edytorem, używaj `visudo`, który sprawdza składnię przed zapisem. * Zmiany w `/etc/crontab` i `/etc/cron.d/` mają dodatkową kolumnę z nazwą użytkownika, w odróżnieniu od `crontab -e`. * Jeśli polecenie działa ręcznie, a w cronie nie, najczęściej winne są względne ścieżki i brakujące zmienne środowiskowe. * Wiele poleceń ma tryb próbny lub podglądu (`rsync -n`, `apt -s`, `sshd -t`, `nginx -t`). Warto z niego korzystać przed zastosowaniem zmian. * Po aktualizacji jądra lub bibliotek systemowych często potrzebny jest restart (`reboot`). Informację o tym zobaczysz w pliku `/var/run/reboot-required` na Ubuntu.